Zamek w Brodnicy
Wpisał: Jacek Bednarek - opis zamku pochodzi z witryny internetowej www.zamkipolskie.com   
Historia
Zorganizowany zespół grodowo-miejski o niemieckiej nazwie Strasburg (Burg an der Strasse) powstał na tych terenach w drugiej połowie XIIIw. po tym, jak sprowadzeni przez Konrada Mazowieckiego Krzyżacy sfałszowali pismo nadania owych ziem i nie licząc się z protestami zajęli zbrojnie strażnicę książęcą, przystosowując ją do własnych potrzeb. Strażnica ta, jeszcze jako konstrukcja drewniano-ziemna, co najmniej dwukrotnie niszczona była przez najazdy plemion pogańskich: w roku 1262 przez Jaćwingów i w 1298 przez wojska litewskie. Wzrost zagrożenia z pogańskiego wschodu i od południa, gdzie po prawie dwustu latach rozbicia dzielnicowego jednoczyła się Polska, katalizowany szybkim rozwojem potęgi finansowej Zakonu, pomógł w podjęciu decyzji o zastąpieniu przestarzałego, nieskutecznego militarnie grodu nowym ośrodkiem władzy w postaci murowanego zamku konwentualnego, usytuowanego przy szlaku handlowym łączącym ziemię chełmińską z Mazowszem. Budowę warowni rozpoczęto prawdopodobnie na początku XIVw. i prowadzono w czterech etapach do roku 1415. W pierwszej fazie (do 1317) postawiono mury obwodowe zamku wysokiego, przedzamcza i wieży oraz część skrzydeł mieszkalnych. W kolejnym okresie, zwieńczonym poświęceniem kaplicy w 1339, ukończono zasadniczą bryłę siedziby konwentu, która wtedy była już w pełni użytkowa. Mniej więcej z tego okresu znany jest pierwszy wzmiankowany na piśmie komtur Brodnicy Friedrich von Sprangenberg. Trzeci etap prac związany był z naprawą zniszczeń popowodziowych, a także ukończeniem zagospodarowania przedzamcza (1387), natomiast czwarty - z działalnością muratorską Mikołaja Fellensteina, polegającą na rozbudowie fortyfikacji zamkowych, co nastąpiło około roku 1415.
 
Kliknij aby powiększyć obrazek
Kliknij aby powiększyć obrazek
Kliknij aby powiększyć obrazek
Kliknij aby powiększyć obrazek
Kliknij aby powiększyć obrazek
Kliknij aby powiększyć obrazek
Przez cały okres użytkowania zamek był wielokrotnie oblegany, czasami skutecznie, przez wojska polskie, litewskie, szwedzkie, a później także francuskie, rosyjskie oraz niemieckie. Preludium dla wszystkich tych wydarzeń stanowiły manewry armii litewskiej i polskiej we wrześniu 1330 roku, nie zakończone jednak szturmem na twierdzę, ponieważ ani Łokietek, ani książę litewski Giedymin nie posiadali odpowiedniego sprzętu oblężniczego, a i wyszkolenie ich żołnierzy w tej dziedzinie sztuki wojennej pozostawiało wiele do życzenia. Wiek XIV upłynął w mieście bez większych wydarzeń i dopiero latem 1410 kolejne podejście Polaków uskrzydlonych zwycięstwem pod Grunwaldem zakończyło się poddaniem warowni, choć dowodzący krzyżacką załogą komtur Wilhelm Rosenberg bronił jej długo i zaciekle. Zdobyczny zamek trafił tymczasowo pod kuratelę wojewody sandomierskiego Mikołaja z Michałowa (Miechowa?), który wykazał się rzadko spotykaną uczciwością wobec swojego zwierzchnika, znaleziwszy bowiem w zamkowych komnatach spory skarb w postaci złotych przedmiotów liturgicznych i ozdób, drogich ksiąg, obrazów, klejnotów oraz szat, przekazał wszystko Jagielle, a ten z kolei rozdzielił owe bogactwa pomiędzy Wawel a katedrę wileńską. Po powrocie w ręce krzyżackie, w zaledwie trzy lata po zakończeniu wielkiej wojny z Polską pod groźbą kolejnej, tzw. wojny głodowej Brodnica stanowiła już silny i dobrze zaopatrzony zespół obronny wyposażony w blisko 70 koni, 150 kusz, 13 ciężkich bombard na kamienne kule i 28 lekkich dział na kule ołowiane, a także trochę prochu, hełmów i dużą ilość amunicji. Nie znamy liczby członków załogi zamku, zachowały się za to spisy żywności z 1414, według których w piwnicach i kuchni konwentu znajdowało się kilka gatunków piwa trzymanego w beczkach, ponad 400 półtuszek mięsa, 356 szczupaków i 210 dorszy, 270 baryłek oleju, 32 beczułki sadła, 180 porcji mięsa wołowego, 1150 owczych serów, 2 solone woły, 2 beczułki śledzi, 4 łaszty (8 ton) kaszy, 28 łasztów (55 ton) grochu, 12 beczek cebuli, 2 beczki czosnku i inne.

Po wybuchu powstania Związku Miast Pruskich w 1454, będącego zaczątkiem wojny 13-letniej, zamek został zdobyty po 2-tygodniowym oblężeniu przez zbuntowanych mieszczan brodnickich, wspieranych przez część rycerstwa ziemi chełmińskiej, odbity zaś podstępnie w roku 1462 przez zaciężnych krzyżackich pod dowództwem Czecha Bernarda Szumborskiego. W 1466 roku na mocy drugiego pokoju toruńskiego Brodnica znalazła się w granicach Polski, sama warownia jednak przez trzynaście następnych lat pozostawała w rękach zaciężnych, żądającyh spłaty należnych im zobowiązań. Po uregulowaniu zaległości zamek trafił w ręce królewskie i od roku 1479 aż do 1772 pełnił funkcję siedziby starostów polskich z pierwszym starostą w osobie Wincentego ze Skęty. W latach 1485-1604 ziemie brodnickie znajdowały się pod protektoratem rodu Działyńskich, za panowania których ok. 1550 twierdza uległa uszkodzeniu w groźnym pożarze miasta, naprędce jednak z polecenia Rafała Działyńskiego została odbudowana. W okresie 1605-25 starościną brodnicką była Anna Wazówna, siostra Zygmunta III Wazy. Dla niej to w obrębie podzamcza wzniesiono okazały pałac zimowy, użytkowany po jej śmierci przez kolejne kobiety związane z panującą dynastią Wazów: królową Konstancję Austriaczkę Habzburżankę (1625-31), jej córkę Annę Katarzynę (1631-1638) oraz żonę Władysława IV, zmarłą 24 marca 1644 w bardzo przykrych okolicznościach Cecylię Renatę.

Podczas drugiej wojny polsko-szwedzkiej (1655-1660) wokół miasta usypano szereg nowożytnych fortyfikacji wzmacniających bezpieczeństwo warowni - nie uchroniło jej to jednak przed zniszczeniami, z których się już nie podźwignęła. W XVIII wieku chylący się ku upadkowi zamek stanowił doraźną siedzibę konfederatów barskich, zaś po pierwszym rozbiorze Polski w latach 1787-89, a następnie na początku XIX stulecia z polecenia władz pruskich prowadzono sukcesywną rozbiórkę skrzydeł opuszczonej już budowli, pozyskany materiał budowlany wykorzystując do postawienia w mieście pięciu nowych kamienic. Być może do czasów nam współczesnych nie pozostałoby nic z owej krzyżackiej twierdzy, gdyby nie decyzja króla Prus Fryderyka Wilhelma IV z 1842r., nakazująca wstrzymanie rozbiórki i wykonanie prac naprawczych przy wieży. Pierwsze badania archeologiczne rozpoczęto tutaj pod koniec 1939 roku, gdy na polecenie okupacyjnych władz niemieckich odsłonięto część fundamentów i piwnic zamkowych. Po wojnie, w latach 1953-57 i 1970-76 kontynuowano badania połączone z podjęciem niezbędnych czynności konserwatorskich zmierzających do adaptacji odkrytych piwnic na wystawowe sale muzealne.

Architektura

Ulokowana w północno-zachodniej części dawnego organizmu miejskiego warownia zbudowana została na planie kwadratu o boku ok. 45 metrów, z cegły, na kamiennej podmurówce. W ogólny zarys muru obwodowego wpisano, na trzech narożach, wysunięte przed lico muru czworoboczne wieżyczki, które w XVIIw. zostały nadbudowane i otrzymały barokowe hełmy, zbliżone formą do tych z zamku w Golubiu. W czwartym narożu, od strony północnej, wznosiła się potężnych rozmiarów dwunastokondygnacyjna wieża o wysokości ok. 54 metry, dostępna z ganku obronnego, obiegającego górne piętra skrzydeł zamkowych. Wieża ta w dolnych partiach przyjęła rzut sześcioboku, w górnych zaś jest ośmioboczna. W całej jej wysokości zaprojektowano trzy poziomy obronne: pierwszy na trzeciej kondygnacji w postaci drewnianego ganku wspartego na granitowych kroksztynach, pozostałe dwa zaś w obrębie najwyższej części, zwieńczonej tarasem obserwacyjnym, z oktogonalną nadbudową nakrytą pierwotnie namiotowym dachem, a w latach późniejszych zgrabną kopułką. W skład zespołu wchodziły cztery 17-metrowej wysokości skrzydła obiegające niewielki dziedziniec: w skrzydle wschodnim mieszczącym m.in. kapitularz, tuż obok wieży, ulokowano przejazd bramny, w skrzydle południowym sytuowano kaplicę i refektarz, natomiast w zachodnim - dormitorium-sypialnie braci zakonnych i infirmerię, czyli szpital. Powierzchnie piwniczne i parter wszystkich skrzydeł zamkowych pełniły funkcje gospodarcze - według lustracji z roku 1664 mieściły się tam kuchnia krzyżacka, izba kuchenna, a także sklepy w których zboża i różne rzeczy chowają. Warownię ze wszystkich stron otaczał niski mur tworząc szerokie międzymurze, w obręb którego od strony zachodniej wpisano wykusz latrynowy, a od północnego zachodu - kwadratową wieżyczkę, zastąpioną w 1415 cylindryczną basteją o średnicy ok. 10 metrów. Ponadto z trzech stron okalała ją głęboka fosa, stanowiąca odnogę rzeki Drwęcy osłaniającej zamek od zachodu. Nieregularne przedzamcze w kszatłcie litery L usytuowano w części południowej oraz wschodniej - posiadało ono charakter gospodarczy i wraz z zamkiem właściwym liczyło 23 tysięcy metrów kwadratowych powierzchni.