| Agroturystyka |
| Aktualności |
| Gospodarstwa |
| Pojezierze Brodnickie |
| Stowarzyszenie |
| Prasa o ASPB |
| Linki |
| Mapka |
| Kontakt |

| Zamek w Brodnicy |
| Wpisał: Jacek Bednarek - opis zamku pochodzi z witryny internetowej www.zamkipolskie.com | ||
|
Historia
Zorganizowany zespół grodowo-miejski o niemieckiej nazwie Strasburg (Burg an der Strasse) powstał na tych terenach w drugiej połowie XIIIw. po tym, jak sprowadzeni przez Konrada Mazowieckiego Krzyżacy sfałszowali pismo nadania owych ziem i nie licząc się z protestami zajęli zbrojnie strażnicę książęcą, przystosowując ją do własnych potrzeb. Strażnica ta, jeszcze jako konstrukcja drewniano-ziemna, co najmniej dwukrotnie niszczona była przez najazdy plemion pogańskich: w roku 1262 przez Jaćwingów i w 1298 przez wojska litewskie. Wzrost zagrożenia z pogańskiego wschodu i od południa, gdzie po prawie dwustu latach rozbicia dzielnicowego jednoczyła się Polska, katalizowany szybkim rozwojem potęgi finansowej Zakonu, pomógł w podjęciu decyzji o zastąpieniu przestarzałego, nieskutecznego militarnie grodu nowym ośrodkiem władzy w postaci murowanego zamku konwentualnego, usytuowanego przy szlaku handlowym łączącym ziemię chełmińską z Mazowszem. Budowę warowni rozpoczęto prawdopodobnie na początku XIVw. i prowadzono w czterech etapach do roku 1415. W pierwszej fazie (do 1317) postawiono mury obwodowe zamku wysokiego, przedzamcza i wieży oraz część skrzydeł mieszkalnych. W kolejnym okresie, zwieńczonym poświęceniem kaplicy w 1339, ukończono zasadniczą bryłę siedziby konwentu, która wtedy była już w pełni użytkowa. Mniej więcej z tego okresu znany jest pierwszy wzmiankowany na piśmie komtur Brodnicy Friedrich von Sprangenberg. Trzeci etap prac związany był z naprawą zniszczeń popowodziowych, a także ukończeniem zagospodarowania przedzamcza (1387), natomiast czwarty - z działalnością muratorską Mikołaja Fellensteina, polegającą na rozbudowie fortyfikacji zamkowych, co nastąpiło około roku 1415.
Przez cały okres użytkowania zamek był wielokrotnie oblegany, czasami skutecznie, przez wojska polskie, litewskie, szwedzkie, a później także francuskie, rosyjskie oraz niemieckie. Preludium dla wszystkich tych wydarzeń stanowiły manewry armii litewskiej i polskiej we wrześniu 1330 roku, nie zakończone jednak szturmem na twierdzę, ponieważ ani Łokietek, ani książę litewski Giedymin nie posiadali odpowiedniego sprzętu oblężniczego, a i wyszkolenie ich żołnierzy w tej dziedzinie sztuki wojennej pozostawiało wiele do życzenia. Wiek XIV upłynął w mieście bez większych wydarzeń i dopiero latem 1410 kolejne podejście Polaków uskrzydlonych zwycięstwem pod Grunwaldem zakończyło się poddaniem warowni, choć dowodzący krzyżacką załogą komtur Wilhelm Rosenberg bronił jej długo i zaciekle. Zdobyczny zamek trafił tymczasowo pod kuratelę wojewody sandomierskiego Mikołaja z Michałowa (Miechowa?), który wykazał się rzadko spotykaną uczciwością wobec swojego zwierzchnika, znaleziwszy bowiem w zamkowych komnatach spory skarb w postaci złotych przedmiotów liturgicznych i ozdób, drogich ksiąg, obrazów, klejnotów oraz szat, przekazał wszystko Jagielle, a ten z kolei rozdzielił owe bogactwa pomiędzy Wawel a katedrę wileńską. Po powrocie w ręce krzyżackie, w zaledwie trzy lata po zakończeniu wielkiej wojny z Polską pod groźbą kolejnej, tzw. wojny głodowej Brodnica stanowiła już silny i dobrze zaopatrzony zespół obronny wyposażony w blisko 70 koni, 150 kusz, 13 ciężkich bombard na kamienne kule i 28 lekkich dział na kule ołowiane, a także trochę prochu, hełmów i dużą ilość amunicji. Nie znamy liczby członków załogi zamku, zachowały się za to spisy żywności z 1414, według których w piwnicach i kuchni konwentu znajdowało się kilka gatunków piwa trzymanego w beczkach, ponad 400 półtuszek mięsa, 356 szczupaków i 210 dorszy, 270 baryłek oleju, 32 beczułki sadła, 180 porcji mięsa wołowego, 1150 owczych serów, 2 solone woły, 2 beczułki śledzi, 4 łaszty (8 ton) kaszy, 28 łasztów (55 ton) grochu, 12 beczek cebuli, 2 beczki czosnku i inne.
Po wybuchu powstania Związku Miast Pruskich w 1454, będącego zaczątkiem wojny 13-letniej, zamek został zdobyty po 2-tygodniowym oblężeniu przez zbuntowanych mieszczan brodnickich, wspieranych przez część rycerstwa ziemi chełmińskiej, odbity zaś podstępnie w roku 1462 przez zaciężnych krzyżackich pod dowództwem Czecha Bernarda Szumborskiego. W 1466 roku na mocy drugiego pokoju toruńskiego Brodnica znalazła się w granicach Polski, sama warownia jednak przez trzynaście następnych lat pozostawała w rękach zaciężnych, żądającyh spłaty należnych im zobowiązań. Po uregulowaniu zaległości zamek trafił w ręce królewskie i od roku 1479 aż do 1772 pełnił funkcję siedziby starostów polskich z pierwszym starostą w osobie Wincentego ze Skęty. W latach 1485-1604 ziemie brodnickie znajdowały się pod protektoratem rodu Działyńskich, za panowania których ok. 1550 twierdza uległa uszkodzeniu w groźnym pożarze miasta, naprędce jednak z polecenia Rafała Działyńskiego została odbudowana. W okresie 1605-25 starościną brodnicką była Anna Wazówna, siostra Zygmunta III Wazy. Dla niej to w obrębie podzamcza wzniesiono okazały pałac zimowy, użytkowany po jej śmierci przez kolejne kobiety związane z panującą dynastią Wazów: królową Konstancję Austriaczkę Habzburżankę (1625-31), jej córkę Annę Katarzynę (1631-1638) oraz żonę Władysława IV, zmarłą 24 marca 1644 w bardzo przykrych okolicznościach Cecylię Renatę. Podczas drugiej wojny polsko-szwedzkiej (1655-1660) wokół miasta usypano szereg nowożytnych fortyfikacji wzmacniających bezpieczeństwo warowni - nie uchroniło jej to jednak przed zniszczeniami, z których się już nie podźwignęła. W XVIII wieku chylący się ku upadkowi zamek stanowił doraźną siedzibę konfederatów barskich, zaś po pierwszym rozbiorze Polski w latach 1787-89, a następnie na początku XIX stulecia z polecenia władz pruskich prowadzono sukcesywną rozbiórkę skrzydeł opuszczonej już budowli, pozyskany materiał budowlany wykorzystując do postawienia w mieście pięciu nowych kamienic. Być może do czasów nam współczesnych nie pozostałoby nic z owej krzyżackiej twierdzy, gdyby nie decyzja króla Prus Fryderyka Wilhelma IV z 1842r., nakazująca wstrzymanie rozbiórki i wykonanie prac naprawczych przy wieży. Pierwsze badania archeologiczne rozpoczęto tutaj pod koniec 1939 roku, gdy na polecenie okupacyjnych władz niemieckich odsłonięto część fundamentów i piwnic zamkowych. Po wojnie, w latach 1953-57 i 1970-76 kontynuowano badania połączone z podjęciem niezbędnych czynności konserwatorskich zmierzających do adaptacji odkrytych piwnic na wystawowe sale muzealne. Architektura Ulokowana w północno-zachodniej części dawnego organizmu miejskiego warownia zbudowana została na planie kwadratu o boku ok. 45 metrów, z cegły, na kamiennej podmurówce. W ogólny zarys muru obwodowego wpisano, na trzech narożach, wysunięte przed lico muru czworoboczne wieżyczki, które w XVIIw. zostały nadbudowane i otrzymały barokowe hełmy, zbliżone formą do tych z zamku w Golubiu. W czwartym narożu, od strony północnej, wznosiła się potężnych rozmiarów dwunastokondygnacyjna wieża o wysokości ok. 54 metry, dostępna z ganku obronnego, obiegającego górne piętra skrzydeł zamkowych. Wieża ta w dolnych partiach przyjęła rzut sześcioboku, w górnych zaś jest ośmioboczna. W całej jej wysokości zaprojektowano trzy poziomy obronne: pierwszy na trzeciej kondygnacji w postaci drewnianego ganku wspartego na granitowych kroksztynach, pozostałe dwa zaś w obrębie najwyższej części, zwieńczonej tarasem obserwacyjnym, z oktogonalną nadbudową nakrytą pierwotnie namiotowym dachem, a w latach późniejszych zgrabną kopułką. W skład zespołu wchodziły cztery 17-metrowej wysokości skrzydła obiegające niewielki dziedziniec: w skrzydle wschodnim mieszczącym m.in. kapitularz, tuż obok wieży, ulokowano przejazd bramny, w skrzydle południowym sytuowano kaplicę i refektarz, natomiast w zachodnim - dormitorium-sypialnie braci zakonnych i infirmerię, czyli szpital. Powierzchnie piwniczne i parter wszystkich skrzydeł zamkowych pełniły funkcje gospodarcze - według lustracji z roku 1664 mieściły się tam kuchnia krzyżacka, izba kuchenna, a także sklepy w których zboża i różne rzeczy chowają. Warownię ze wszystkich stron otaczał niski mur tworząc szerokie międzymurze, w obręb którego od strony zachodniej wpisano wykusz latrynowy, a od północnego zachodu - kwadratową wieżyczkę, zastąpioną w 1415 cylindryczną basteją o średnicy ok. 10 metrów. Ponadto z trzech stron okalała ją głęboka fosa, stanowiąca odnogę rzeki Drwęcy osłaniającej zamek od zachodu. Nieregularne przedzamcze w kszatłcie litery L usytuowano w części południowej oraz wschodniej - posiadało ono charakter gospodarczy i wraz z zamkiem właściwym liczyło 23 tysięcy metrów kwadratowych powierzchni. |
||